माझा आवाज – वृत्तसेवा
हायपरलूप, ज्यामध्ये प्रवासी पॉड कमी दाबाच्या ट्यूब्समधून अति वेगाने प्रवास करतात, ही संकल्पना प्रसिद्ध उद्योजक एलॉन मस्क यांनी काही वर्षांपूर्वी मांडली होती. भारतात या संकल्पनेला आता गती मिळत आहे. IIT मद्रास आणि भारतीय रेल्वे यांच्या सहकार्याने भारतातील पहिला ४१० मीटर हायपरलूप चाचणी ट्रॅक तयार झाला आहे. या प्रकल्पाला टुटर या स्टार्टअपचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे.
रेल्वे मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी या प्रकल्पाबाबत घोषणा केली आणि ट्रॅकचा व्हिडिओ सोशल मीडियावर शेअर केला. “भारताचा पहिला हायपरलूप चाचणी ट्रॅक पूर्ण झाला आहे,” असे त्यांनी पोस्ट केले. या प्रकल्पासाठी IIT मद्रासच्या अविष्कार हायपरलूप टीमने हायपरलूप तंत्रज्ञान अधिक किफायतशीर करण्यासाठी काम केले आहे.
हायपरलूप ही प्रवासी वाहतूक प्रणाली पारंपरिक रेल्वेपेक्षा वेगळी असून कमी खर्चात अधिक कार्यक्षम बनवण्याचा उद्देश आहे. कमी दाबाच्या ट्यूबमध्ये हवेमध्ये तरंगणाऱ्या कॅप्सूलच्या माध्यमातून प्रवास होतो. या तंत्रज्ञानाची मूळ संकल्पना १९७० मध्ये स्विस प्राध्यापक मार्सेल ज्युफर यांनी मांडली होती. मात्र, २०१२ मध्ये एलॉन मस्क यांच्या “हायपरलूप अल्फा” पेपरने या तंत्रज्ञानाविषयी नव्याने रुची निर्माण केली.
जागतिक स्तरावर अनेक देशांनी हायपरलूप प्रकल्प राबविण्यास सुरुवात केली आहे. २०२२ मध्ये स्वित्झर्लंडमध्ये स्विसपॉडने पहिली चाचणी घेतली. तसेच, डच कंपनी हार्ड्ट हायपरलूपने २०२४ मध्ये कमी दाबाच्या वातावरणात यशस्वी चाचणी पूर्ण केली. अशा प्रकल्पांच्या यशामुळे हायपरलूप तंत्रज्ञानाला प्रोत्साहन मिळत आहे.
भारतासाठी, हायपरलूप प्रकल्प एक महत्त्वपूर्ण पाऊल ठरू शकतो. IIT मद्रासमध्ये या प्रकल्पासाठी “सेंटर ऑफ एक्सलन्स फॉर हायपरलूप टेक्नॉलॉजी” स्थापन करण्यात आले आहे, ज्याला रेल्वे मंत्रालयाकडून आर्थिक सहाय्य मिळाले आहे. याशिवाय, आर्सेलर मित्तल आणि टुटर यांच्यासारख्या उद्योग समूहांनीही या प्रकल्पात सहभाग घेतला आहे. आर्सेलर मित्तलने ४०० टन स्टील पुरवले असून, २०० किमी प्रतितास वेगाने पॉड चाचणीसाठी हे स्टील वापरले जाईल.
हायपरलूप प्रकल्पामुळे मुंबई-पुणे प्रवास फक्त २५ मिनिटांत होऊ शकतो, असे अंदाज वर्तवले जात आहेत. ही प्रणाली भविष्यात प्रवासासाठी वेगवान, सुरक्षित आणि पर्यावरणपूरक उपाय ठरू शकते. भारतीय सरकार आणि उद्योग समूह हायपरलूपच्या भविष्यासाठी एकत्रित काम करत असून, यातून देशातील वाहतूक तंत्रज्ञानाला एक नवी दिशा मिळण्याची शक्यता आहे.
